Perła, 2009

Perła została zrealizowana w Domu Pracy Twórczej nad jeziorem Wigry, z inicjatywy Maurycego Gomulickiego, na zaproszenie Agnieszki Tarasiuk, ówczesnej dyrektorki ośrodka. W powstanie obiektu zaangażowani byli okoliczni mieszkańcy, jak też dzieci z pobliskiego domu dziecka, co wpisuje Perłę w ramy społeczno-edukacyjnych działań prowadzonych wówczas nad Wigrami.

Błyszczącą i odrealnioną kulę widzieć należy w kontekście tego, co Maurycy Gomulicki określa mianem kultury rozkoszy. W ujęciu artysty jest to idea wielowymiarowa, ocierająca się zarówno o sferę seksualności, estetyki, sensualności materii, jak też o kwestie społeczne i polityczne. Zmysłowa barwa perły jest więc kontynuacją postulatu mieszczącego się w towarzyszącej wielu projektom Gomulickiego myśli „pink not dead”, odnoszącej się do powszechnego w kulturze europejskiej rozumienia różu jako zmysłowego koloru słodyczy, sztuczności i kiczu, a także rozkoszy.

Perła, obciążona w kulturze europejskiej przebogatą symboliką, umieszczona na terenie dawnego klasztoru kamedułów, jest wyrafinowaną grą z historią sztuki i estetyki, kulturowym kontekstem miejsca, mentalnością społeczeństwa i siłą ścierających się ze sobą znaczeń perły. Niewielka kulka, wydobywana z płaszcza muszli perłopławów, występujących m.in. u wybrzeży Indii, Cejlonu, Madagaskaru, Birmy, Filipin i Japonii, miała tajemniczy wymiar egzotyki. Urok błyszczącego naszyjnika skrywał też kolonialne i handlowe ambicje zamorskich imperiów. Perła o nieregularnym kształcie – barocco – nie tylko patronuje jednej z epok kultury europejskiej, ale też materializuje stereotypowo kojarzone z nią umiłowanie przepychu, przesady i rozbuchanej fantazji. Artysta wykorzystuje te różnorodne symboliczne ambiwalencje znaczeń narosłych wokół pereł. Są one obiektem pożądania i wyrazem bogactwa, a jednocześnie symbolem czystości i wzniosłości, atrybutem Chrystusa i Dziewicy. Blask i kulisty kształt pozwoliły postrzegać perłę jako symbol doskonałości, mistycy widzieli w niej uszlachetnienie instynktów i uduchowienie materii. Była z jednej strony afrodyzjakiem i lekiem na wiele dolegliwości, z drugiej zaś – kojarzona ze łzami – źródłem nieszczęścia.

Perła zyskuje nowe znaczenia w kontekście miejsca, w którym powstała. Barocco Gomulickiego (perła artysty nie jest idealnie regularna) pierwotnie funkcjonowała w obrębie barokowego zespołu klasztornego połączonego z kościołem; przeskalowana perła ze sztucznej masy oddaje w pewien sposób kondycję tego założenia – też na poły sztucznego, zrekonstruowanego po zniszczeniach wojennych. Obiekt pożądania stanął więc w miejscu, którego istotnym kontekstem funkcjonowania jest kościół. Rozkosz zmysłów rośnie więc tam, skąd została wyrugowana. Perła jawi się więc jako narzędzie dywersji. Z drugiej zaś strony reprezentuje piękno symbolicznie związane z kulturą chrześcijańską, na każdym kroku ujawniając tym samym swą niejednoznaczność.

Izabela Kopania