Mistrzowie, 2004

Mistrzowie to cykl fikcyjnych artykułów poświęconych wybranym przez artystę przedstawicielom polskiej neoawangardy, działającym głównie w latach 70. ubiegłego wieku. Założenia serii podobne są do tych, na których opiera się inna z realizacji Zbigniewa Libery – Ostateczne wyzwolenie. Wszystkie prace utrzymane są w konwencji stron z wysokonakładowych tygodników takich jak „Polityka” oraz „Magazyn Gazety Wyborczej”. Oddają ich układ i szatę graficzną, a kilka z siedemnastu zaaranżowanych przez artystę stron – m.in. materiały dotyczące Zofii Kulik, Andrzeja Partuma, Leszka Przyjemskiego, Jana Świdzińskiego i Anastazego Wiśniewskiego – zanim zaczęło funkcjonować jako dzieła sztuki, zaistniało w postaci artykułów prasowych. Podobnie jak Ostateczne wyzwolenie I i II prace te zostały usytuowane we właściwym im z pozoru kontekście i opublikowane m.in. w „Gazecie Wyborczej”.

Jak komentował Libera, Mistrzowie to swoisty hołd oddany przez niego artystom, którzy funkcjonują poza ramami podręcznikowej historii sztuki, a którzy wywarli przemożny wpływ na sztukę lat 80. i 90. W jednym z wywiadów artysta podkreślał dostrzegane przez siebie zależności między twórczością swoich mistrzów, a działalnością artystów współczesnych. Sfingowane artykuły, dzięki którym wybrani twórcy sytuowani są przez Liberę w porządku wiedzy, niejako włączeni do bibliografii działań artystycznych lat 70., budują alternatywną, prywatną narrację na temat nieodległych dziejów neoawangardy.

Praca Libery daleko wykracza jednak poza prywatną ocenę dziejów sztuki. Cykl Mistrzowie odnosi się do kwestii o wiele bardziej uniwersalnych, dotyczących mechanizmów pisania historii sztuki, tworzenia kanonów, wykluczania z nich jednych artystów, a włączania innych. Mechanizmy te, warunkowane w każdym momencie historycznym odmiennymi czynnikami społecznymi, politycznymi i ekonomicznymi, działały od zawsze. Dokonywane przez krytyków i historyków sztuki analizy tych mechanizmów prowadzą często do podważenia obowiązujących kanonów i budowania alternatywnych modeli narracji historycznych, wydobywania na światło dzienne problemów i tendencji marginalizowanych. W takim kontekście powstała choćby feministyczna historia sztuki.

Zbigniew Libera dokonuje podobnej analizy. Kształtując cykl Mistrzowie posłużył się medium, które jest jednym z funkcjonujących dzisiaj narzędzi wykluczenia bądź apoteozy twórcy. Gazetowa konwencja prac odnosi się do prasy jako czynnika kanonotwórczego i opiniotwórczego. To na jej łamach toczą się decydujące dla artystów i kuratorów dyskusje. W tle pracy Libery pojawia się pytanie o zasadność i prawomocność dziennikarskich wyborów, arbitralność ocen i siłę, z jaką kształtują obraz sceny artystycznej.

Izabela Kopania